Суон тиит

Сиинэм лиҥкинэс мастара

Сэмэйдик чуумпураллар

Дууһабар алгыс тыллара

Намыыннык дуорайаллар.

Семен Данилов

Саха сирин ойуура-тиит мас саарыстыбата. Саха тиитин аан маҥнай дойдуга киэҥник биллибит академик В.Н. Сукачев (1924 с.) үөрэппитэ. Биһиги дойдубутугар тиит 16 көрүҥэ үүнэриттэн үһэ — даурия тиитэ, Сибиир тиитэ уонна Каяндер тиитэ Саха сиригэр таптаан торолуйа үүнэллэр. Даурия тиитин үйэ аҥарыттан ордук кэм устата утумнаахтык үөрэппит профессор И.П.Щербаков бигэргэтэринэн 1,5-2 мөлүйүөн сыллааҕыта аан бастаан Халыма өрүс баһыгар үөскээбит. Онтон сыыйа-баайа Сибиир тиитин арҕаа уонна соҕуруу диэки үтүрүйэн Саха сирин тыатын бүтүннүү сабардаабыт. Тиит уһулуччу уратылардаах мас буолар. Ол курдук тиит почваҕа, сииккэ талымаһа суоҕунан уонна уһулуччу тымныыны тулуйумтуотунан, уһун үйэлээҕинэн үрдүктүк сыаналанар. Сөптөөх үчүгэй усулуобуйаҕа үүммүт тииттэр олоҥхо дуолан бухатыырын курдук бөдөҥнөр, баараҕайдар. Ол эрээри саастара 220-250 муҥутаатаҕына 350-420 сыл буолар диэн геоботаник учуонайдар суруйаллар. Оттон айылҕа олус тыйыс усулуобуйатыгар үүммүттэр ордук уһун үйэлэнэллэрэ билэр.

Биһиги нэһилиэкпитигэр Сиинэ саамай улахан түбэтигэр Чараҥҥа, Эгдэҕэс диэн күөл соҕуруу өттүгэр тиит саамай толуута, баараҕайа үүнэн силигилии турар. Бу сир олохтоохторго “Суон Тиит” диэн аатынан биллэр, суон сураҕырар. Инньэ колхоз саҕаттан тыраахтар суола силиһин үрдүнэн үктээн аспытын да иһин, билигин даҕаны уһуннук үүнэ турар чинчилээх. Төбөтө хаппытын иһин сорох алын баараҕай лабаалара күөхтэр. Аттыгар тэлгэһэ оннун саҕа кыракый ырааһыйаҕа эдэр мастар хатыҥнар, тирэхтэр, талахтар сэлэлии сиэттиһэ үүммүттэр. Суол икки өттүгэр толуу бэйэлээх баараҕай тирэх мастар үүнэн силигилии тураллар, хайдах эрэ кэлэр-барар айан дьонун кыраҕытык маныыр, кэтиир курдуктар… Аттыгар бөлөхтөөн үмүөрүһэ  үүммүт күн сыдьаайбыт мааны бэйэлээх хатыҥ мастар Суон тиит кыракый балтыларын санаталлар. Суон тиити Чараҥ түбэтин саамай уһун күөлэ Эгдэҕэс угут уутунан угуттаан, кырыс уутунан күндүлээн утаҕын ханнарар, көрөн-харайан арчылыыр. Дьэ, ол иһин Мытаах Сиинэтигэр хас да үйэ устата үүнэн сириэдийэ, куурбакка-хаппакка баччааҥҥа диэри тулуһан, хайдахтаах курдук уһуннук айылҕалыын туруулаһан олох иһин охсуспута киһини олус сөхтөрөр. Бу баараҕаай тиит суонун 1996 с. сайын анаан-минээн тиийэн мээрэйдээн турардаахпын. Тиит төрдүнэн биир миэтэрэ үрдүгүнэн муҥутуур суона 4 м. 30 см. тэҥнэспитэ. Үс улахан киһи быластаан куустаҕына, тарбахтарын төбөлөрө нэһиилэ тиийэр-тиийбэт суоннаах аарыма кырдьаҕас тиит буолар. Бу тиит уопсай көстүүтүн, баараҕай быһыытын-тыһаатын өрөспүүбүлүкэ биллиилээх кинооператора, фотожурналист Н.М. Сантаев киинэҕэ устан үйэтитэн турар. Уон түөрт сыл буолан баран, 2010 с. аны бу тиит үрдүгүн үөрэххэ туттуллар астролябие диэн приборунан мээрэйдээн турабын. Курулас самыыр ортотугар. Онно тииппит үрдүгэ 23 м. 80 см. тэҥнэспитэ. Кыра сыыһаны-халтаны учуоттаан туран 1 м. курдугу итэҕэс аахтахха. Суон тиит аҕыйах сыллааҕыта диэри чээлэй күөх турбута, билигин аллараа суон лабаалара эрэ күөх тураахтыллар, куура хатан бүтээхтээбит. Саба быраҕан эттэххэ бу тиит 500 сыл эрэл саастаах буолуон сөп диэн тойоннуубун.

Суон тиит модун таһаатын, сөҕүмэр суонун көрө-истэ Сиинэҕэ кэлээчилэр үс саха үөскүөҕүттэн, түөрт саха төрүөҕүттэн ыла үөдүйэн кэлбит ытык үгэһинэн сибээстээн манныгы этэрим тоҕоостоох буолуоҕа. Баа буолбат ини. Биһиги бары айылҕа оҕолоро буоларбытынан сибээстээн айылҕа маннык дьикти көстүүтүгэр хаһааҥҥытааҕар даҕаны харастабыллаахтык сыһыаннаһыахтаахпыт. Айбыт айылҕабытын хомоппот, хоргуппат курдук дьаһанан, сиэри-туому тутуһан сылдьыахтааххыт.

Айылҕа уонна төрөөбүт дойду быстыспат ситимнээхтэр. Оттон киһи уонна айылҕа эмиэ быстыспаттар. Сир-дойду модун таһаатын, айылҕа сэдэх кэрэ айымньытын эккинэн-хааҥҥынан толору ылынар, өйгүнэн-санааҕынан дьиҥнээхтик билинэр эрэ буоллаххына, эн кини ис диҥин дириҥник өйдүүгүн, соччонон айылҕаттан күүс-уох ылаҕын. Айылҕа анаан айбыт Ытык кэрэ сирдэрэ оннук күүстээх энергиялаахтар уонна киһи ис туругар күүскэ дьайар аналлаахтар.

Сырдык суруйарынан, ытык мас-күүстээх сир бэлиэтэ буолар, оттон аарыма бөдөҥ мас бу сир күүстээх энергиялааҕын туоһулуур. Сиинэ көрүөхтэн кэрэ абылаҥнаах айылҕата уйан куттаахтары умсугутар, айар талааннаахтары абылыыр дьикти күүстээх.

Түмүкпэр, Саха норуодунай поэта Семен Данилов эппитинии Сиинэ  Күөх наар түбэтигэр – Чараҥҥа сайын аргыый уста, айылҕатын дьикти кэрэ көстүүтэ үйэ-саас тухары күп-күөҕүнэн көҕөрө-симэнэ, суһумнуу туруохтун.

Справочная информация: Суон тиит – огромная лиственница с окружностью 4 метра 30 см (на высоте 1 м от земли), а высота 23 м 80 см.

Сегодня ее возраст датируется от 500 до 600 лет. Четыре человека еле-еле могут обхватить ее могучий ствол. Лесной пожар несколько лет назад не пощадил его, выжег огромное дупло в стволе. Однако, несмотря на рану, дерево стоит крепко, удивляя и поражая всех своей высотой и размерами. Местные жители почитают этого долгожителя.

Владимир Парфенов

Нуучча географическай

уопсыстыбатын чилиэнэ., суруналыыс,

кыраайы чинчийээччи.

2011 с.